شاید برای همه ی ما این اتفاق افتاده است که وقتی برای خرید کتابی به کتاب فروشی ها مراجعه کردیم با جملاتی نظیر ” فعلا موجود نداریم” و یا ” این عنوان از چاپ خارج شده و به سختی می شود آن را پیدا کرد” و از این قبیل جملات مایوس کننده از جانب فروشنده روبرو شده ایم. قدمت این مشکل شاید به اندازه قدمت صنعت چاپ و نشر باشد و چه بسیار عنوان کتاب های با ارزشی که به خاطر عدم تجدید چاپ یا نسلشان به کلی منقرض شده و یا در اختیار عده معدودی از کلکسیونرهای کتاب قرار گرفته اند.
با انقلابی که تکنولوژی دیجیتال در صنعت چاپ و نشر رومیزی ایجاد کرد و همچنین پتانسیلی که با ورود صفر و یک ها (بخوانید تکنولوژی دیجیتال) به این عرصه ایجاد شد، بسیاری از صاحب نظران، محققین و فعالان حوزه نشر به فکر یافتن راه حلی برای این قبیل مشکلات و نارسایی های نشر سنتی افتادند. حاصل این تلاش ها مفهوم جدیدی به نام “کتاب براساس تقاضا” (Book on-Demand) است که البته خود زیر مجموعه ی مفهوم کلی تری به نام “چاپ براساس تقاضا” (Print on-Demand) به حساب می آید.
در ابتدا شاید بهتر باشد به این نکته بپردازیم که اصلاً “براساس تقاضا” یعنی چه؟ “براساس تقاضا” یعنی زمان و تعداد محصول توسط مشتری مشخص شود! بله، این چیز جدیدی نیست و از ابتدا نیز اینچنین بوده اما وقتی پای زمان بسیار محدود و تیراژهای بسیار پایین به میان می آید، تعریفی که این اصطلاح ارائه می کند به کلی متفاوت خواهد بود.
تولید سنتی کتاب به موجب محدودیت هایی که ویژگی های فنی روش چاپ آن ها (معمولا افست ) سبب ساز آن است، از تولید در تیراژهای پایین ناتوان بوده و از نظر اقتصادی به هیچ وجه توجیه پذیر نیست. همچنین زمانی که برای عملیات تولید در این روش مورد نیاز است خود محدودیت هایی را نیز بوجود می آورد. اینجاست که می بینیم تولید سنتی را نمی توان آنچنان هم “براساس تقاضا” دانست. اما آنچه توانسته این روش جدید را مفتخر به دربر داشتن مفهوم “براساس تقاضا” کند چیزی نیست به جز تکنولوژی چاپ دیجیتال. چاپ دیجیتال به مدد ویژگی های فنی خود توانسته تیراژهای بسیار پایین (حتی یک نسخه) را از نظر اقتصادی توجیه پذیر و با کیفیتی قابل قبول تولید نماید. در این میان سرعت بالای این روش که با ورود تکنولوژی های جدید مدام در حال افزایش است، می تواند زمان میان ثبت سفارش تا تحویل محصول را تا حد چشمگیری کاهش دهد. همچنین این ارتقای روزافزون در کیفیت چاپ نیز وجود دارد و تکنولوژی های جدید معرفی شده از سوی کمپانی های بزرگ، کیفیت چاپ ماشین های دیجیتال را در حال نزدیک شدن و حتی پیشی گرفتن از کیفیت چاپ روش سنتی قرار داده است.
با توجه به آنچه گفته شد می توان نتیجه گرفت که با چاپ آنچه که نیاز است در آن زمان که نیاز است، ناشر می تواند صرفه جویی قابل توجهی در هزینه و زمان نموده و در صورت نیاز و به سرعت، کار تجدید چاپ را انجام دهد. در عمل، چاپ کتاب براساس تقاضا ترکیبی از روش های جدید و قدیمی برای تولید کتاب است که معمولا در تیراژهای پایین و درهنگامی که نیاز هستند معنا پیدا می کند.
ناشر می تواند بجای داشتن یک انبار پر از کتاب های تاریخ دار، نسخه دیجیتال کتاب را در کامپیوتر ذحیره نموده و آن را بروز نگه دارد و در صورت وجود تقاضا اقدام به تولید کتاب با اطلاعات بروز (آخرین ویرایش کتاب) کند. از نظر اقتصادی در روش “کتاب براساس تقاضا” تنها هنگامی کار تولید انجام میگیرد که قبلا بهای آن پرداخت شده است و همین باعث می شود که ناشر مجبور به تولید، انبار و فروش موردی کتاب نشده و از خواب سرمایه ی خود جلوگیری نماید. علاوه بر هزینه های تولید و انبارداری کتاب ها، هزینه های نقل وانتقال، آسیب دیدن کتاب ها و کتاب های مرجوعی می تواند بار سنگینی از هزینه را بر دوش ناشر بگذارد. جدا از هزینه هایی که روش سنتی نشر کتاب می تواند برای ناشر داشته باشد، از منظر خوانندگان و مشتریان این کتاب ها نیز می توان کاستی های زیادی را برای روش سنتی برشمرد. به طور مثال این واقعیت وجود دارد که برای هر کتاب در هر مقطع زمانی می تواند تقاضا وجود داشته باشد همانطور که در بازار کتاب همچنان برای کتاب های بسیار قدیمی تقاضا وجود دارد لذا وقتی کتابی در تیراژ مشخصی چاپ و همه ی نسخه های آن بفروش رفت در صورتیکه کار تجدید چاپ آن دیگر انجام نشود، تقاضاهایی که می تواند در آینده برای آن وجود داشته باشد بی پاسخ خواهد ماند. این پدیده ای است که می توان آن را “مرگ کتاب” نامید و جدا از جنبه های اقتصادی آن، از لحاظ علمی و فرهنگی نیز می تواند بسیار زیانبار باشد.
در روش “کتاب براساس تقاضا” ممکن است هزینه ی تمام شده به ازای هر جلد کتاب در مقایسه با هزینه تمام شده ی هر جلد در روش سنتی، مقداری بیشتر باشد که البته با صرفه جویی هایی که ناشر در هزینه های انبار داری، نقل و انتقال و کتاب های آسیب دیده و مرجوعی انجام می دهد، این هزینه ی بیشتر، تا حد زیادی توجیه پذیر و به سود ناشر خواهد بود. اضافه بر این ناشر قادر خواهد بود بدون صرف هزینه ی آنچنانی، ارزش افزوده ی زیادی برای کتاب های خود ایجاد کند که به طور مثال می توان به شخصی سازی (Personalization) و مناسب سازی (Customization) کتاب ها اشاره کرد که به یاری تکنولوژی چاپ دیجیتال به راحتی و با کمترین هزینه ی ممکن قابل دستیابی هستند. بطور مثال کتابی را تصور کنید که پشت جلد آن نام شما و تاریخ خرید به صورت چاپ شده وجود دارد و یا در صفحه تقدیم آن، جمله ی مورد نظر شما و نام دوستی که کتاب را به او هدیه خواهید داد چاپ شده است. همه ی این موارد، ارزش های افزوده ای هستند که تکنولوژی چاپ دیجیتال می تواند برای کتاب ها در بر داشته باشد.
- کاربردها
تولید براساس تقاضا می تواند دارای کاربردهای متفاوتی باشد:
بازار خودناشری (Self-Publishing Market)
با استفاده از این مفهوم، مؤلفانی که خواهان به چاپ رساندن آثارشان هستند و بنا به دلایل مالی و… مایل نیستند با ناشران سنتی کار کنند این امکان را دارند که با مراجعه به “انشارات بر اساس تقاضا” و یا شخصا اقدام به تولید براساس تقاضا کنند. به این دلیل که پیش از اخذ سفارش برای کتاب مورد نظر هیچ نسخه ای از آن چاپ نمی شود، دیگر هزینه ی اولیه چاپ که روش سنتی تحمیل می کرد وجود نخواهد داشت. پس از آنکه سفارشی برای کتاب ثبت شد، به تعداد مورد نظر و با استفاده از تجهیزات چاپ دیجیتال تولید شده و برای متقاضی ارسال خواهد شد.
مزیت عمده این روش این است که مولفان با هرتوان مالی قادر خواهند بود که کتاب خود را در معرض فروش قرار دهند و به ازای هر تعداد فروش کتاب خود، درآمد حاصل کنند. همچنین به مزایای این روش می توان، معرفی چهره های جدید و صاحب نظر در عرصه های مختلف را اضافه کرد که شاید تا کنون به خاطر بار مالی که انتشار کتاب برایشان داشته است، فرصت خودنمایی پیدا نکردند.
عناوین خارج شده از چاپ
این کاربرد بیشتر در زمینه ی عناوینی با مضامین دانشگاهی و علمی، فنی و پزشکی مورد مصرف پیدا می کند اما این رویکرد در مورد رمان ها و کتاب های داستان کلاسیک (که اگرچه کند ولی فروششان ادامه دارد) و عناوین غیر تخیلی نیز قابل اتخاذ است. Penguin، Wiley و Macmillan نمونه هایی از ناشران سنتی هستند که این خدمات را ارائه می کنند.
- امکان سنجی تکنولوژی
به طور کلی “کتاب براساس تقاضا” می تواند در اندازه های بزرگ یا کوچک وجود داشته باشد. اصطلاح “کتاب براساس تقاضا” هم می تواند به یک واحد تجاری مجهز به پرینترهای بسیار سریع و با خط صحافی کاملا اتوماتیک که توانایی تولید صدها جلد در ساعت را دارد (مثل خانه چاپ و طرح ) اطلاق شده و هم شامل شخصی است که با استفاده از پرینتر رومیزی خود و تجهیزات دستی صحافی قصد دارد چند جلد کتاب برای مصرف شخصی یا بعنوان هدیه ای برای یک دوست تولید نماید.
اما در شکل صنعتی، رایج ترین ماشین چاپ دیجیتال با استفاده های بسیار در این زمینه ماشین DocuTech از Xerox بوده است که بصورت ورقی تغذیه می شود ولی با استفاده از ماشین های رول چاپ دیجیتال مانند ماشین هایی از شرکت های Xerox ، IBM ، Oce و Xeikon که بصورت روزافزونی در حال نصب هستند، بهره وری بالاتری قابل دستیابی است. همه این سیستم ها بر پایه تونر عمل می کنند اما سیستم های جوهرافشان نیز در حال توسعه هستند. سیستم Scitex Digital Versamark و سیستم Aprion Digital (Booknet) هردو جوهرافشان هستند. امتیازی که این سیستم ها (جوهرافشان) می توانند داشته باشند اینست که داری سرعت بالایی در تولید، مواد مصرفی بسیار ارزان تر و احتمالا هافتون با کیفیت تری هستند. یکی از مسائلی که باعث شده سیستم های فعلی تولید براساس تقاضا کاربرد گسترده ای پیدا نکنند اینست که رزولوشن این سیستم ها به ندرت برای دستیابی به هافتون قابل قبول کفایت می کنند (تقریبا برابر با یک تصویر روزنامه ای خوب ، البته این مسئله تا حدود زیادی کاهش یافته)، اما سیستم های جوهرافشان نوید بخش بهبود این کیفیت هستند. پس بنابر آنچه گفته شد می توان در یک دوره کوتاه مدت، تغییرات آشکاری را در سرعت تولید، کیفیت و هزینه های تولید در ارتباط با مفهوم های براساس تقاضا انتظار داشت.
در مورد جلدها نیازی به سرعت های بالای تولید همانند بخش داخلی کتاب نیست، اما آنها نیازمند کیفیت بالاتر و گاموت وسیع تری نسبت به فرایند معمول چهار رنگ اصلی هستند. ماشین های ,Xerox Xeikon و Indigo برای چاپ رنگی جلدها مورد استفاده قرار می گیرند ولی در این میان تنها Indigo قادر است با طیف وسیعی از رنگ های اسپات کار کند. با این وجود هم، تغییر مرکب تنها برای یک جلد عملی و اقتصادی نیست. در مقابل جلدهای تولید شده به روش سنتی، فویل کوبی یا برجسته می شوند که این مورد نیز به همراه مورد قبلی نمایانگر کمبودهایی در روش چاپ دیجیتال و براساس تقاضای کتاب ها هستند. البته با پیشرفت روزافزون تجهیزات تولید در زمینه “کتاب براساس تقاضا” در آینده نچندان دور شاهد تولید کتاب هایی با طیف وسیعی از عملیات های تکمیلی انجام گرفته روی آن ها خواهیم بود که از نظر کیفیت با کتاب های تولید شده به روش سنتی رقابت خواهند کرد. گواهی این مدعا، تولید کنندگان بسیاری هستند که در دروپا ۲۰۰۸ محصولات و پیشرفت های خود در زمینه چاپ “کتاب براساس تقاضا” را به نمایش گذاردند.
با این همه شاید بتوان آینده نشر کتاب را بخصوص در تیراژهای پایین وابسته به این تعریف بدیع و تازه از چاپ و نشر کتاب دانست. آینده ای که برای فروشگاه های کتاب در این تعریف، بیان می شود، فروشگاهی بدون وجود هیچ کتابی به شکل فیزیکی و در عوض یک منبع عظیم از فایل های دیجیتال کتاب هاست که طبق نیاز مشتری و در مدت زمان کوتاهی تولید ودر اختیار او قرار می گیرد. در این فروشگاه ها احتمالا برای خرید کتاب با چنین جملاتی از جانب فروشنده روبرو خواهیم شد: تا شما قهوه ی خودتان را میل کنید، کتاب شما حاضر می شود.
